قرار نگرفته ، عمرش و موهبت استعدادش هدر نرفته ، و احيانا به خطا نيفتد . و اين آن حقيقتى است كه امثال آيه : « وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ » « 1 » و آيه : « وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ » « 2 » بر آن دلالت دارد . به حكم اين آيات رسول اللَّه ( ص ) تنها چيزى از كتاب را به بشر تعليم مىداده و برايشان بيان مىكرده كه خود كتاب بر آن دلالت مىكند ، و خداى سبحان خواسته است با كلام خود آن را به بشر بفهماند ، و دستيابى بر آن براى بشر ممكن است ، نه چيزهايى را كه بشر راهى به سوى فهم آنها ندارد ، و ممكن نيست آن معانى را از كلام خداى تعالى استفاده كند ، چنين چيزى با امثال آيه : « كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُه قُرْآناً عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ » « 3 » . و آيه : « وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ » « 4 » سازگارى ندارد ، براى اينكه اولى قرآن را كتابى معرفى كرده كه آياتش روشن است ، و براى قومى نازل شده كه مىدانند ، و دومى آن را زبانى عربى آشكار معرفى نموده است . علاوه بر اينكه اخبار متواتره اى از آن جناب رسيده كه امت را توصيه مىكند به تمسك به قرآن ، و اخذ به آن ، و اينكه هر روايتى از آن جناب به دستشان رسيد عرضه بر قرآنش كنند ، اگر با قرآن مطابق بود به آن عمل كنند ، و گرنه به ديوارش بزنند ، و اين توصيه ها وقتى معنا دارد كه تمامى مضامين احاديث نبوى را بتوان از قرآن كريم در آورد ، و گرنه اگر بنا باشد استفاده آنها منوط به بيانى از رسول خدا ( ص ) باشد دور لازم مىآيد ، ( يعنى لازم مىآيد كه فهم قرآن منوط به بيانات رسول خدا ( ص ) باشد ، و فهم بيانات رسول خدا ( ص ) هم منوط به فهم قرآن باشد ، كه اصطلاحا اين را دور و محال مىدانند « مترجم » ) . علاوه بر اينكه احاديثى كه از طرق صحابه از رسول خدا نقل شده در بين خود آنها اختلاف ، و بلكه در بين احاديثى كه از يكى از صحابه نقل شده اختلاف هست ، و اين بر هيچ حديثشناس متتبع پوشيده نيست . ممكن است در حل اشكال بگوييد مسلمانان مىتوانند از بين اقوالى كه صحابه در معناى يك آيه دارند قولى را اختيار كنند كه مخالف اجماع نباشد ، ليكن اين سخن مردود است ، براى اينكه خود صحابه اين راه را ، راه حل ندانسته و به اين روش عمل نكرده‌اند ، و وقتى

--> ( 1 ) سوره نحل آيه 44 . ( 2 ) سوره جمعه آيه 2 . ( 3 ) سوره حم سجده آيه 3 . ( 4 ) سوره نحل آيه 103 .